Door Wendy Asbeek Brusse, wetenschappelijk medewerker van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

Hoort Turkije bij Europa? Die vraag wordt veel gesteld nu het besluit nadert over het wel of niet starten van de toetredingsonderhandelingen met de EU. Uiteraard zijn het meestal de tegenstanders van Turks lidmaatschap die de vraag met ‘nee’ beantwoorden.
 
Volgens het Verdrag van de Europese Unie kan elke Europese staat die de waarden van de Unie eerbiedigt een verzoek indienen tot EU-lidmaatschap. Maar wat is ‘Europees’? Daarover bestaan uiteenlopende opvattingen.

Mensenwerk
Sommige mensen denken in de eerste plaats aan een geografische definitie als vaststaand, natuurlijk gegeven. Maar ook geografie is uiteindelijk mensenwerk, en dus vatbaar voor discussie en verandering. Toegegeven, de Atlantische oceaan, de Noordelijke IJszee en de Middellandse Zee als grenzen van het continent vonden door de eeuwen algemene acceptatie. 

Dat geldt echter niet voor de oostelijke en zuidoostelijke grens. Tot de 18e eeuw werd de rivier de Don beschouwd als de grens tussen Europa en Azië. Dat veranderde door de expansie van het Russische rijk en vooral het streven van Peter de Grote en Katharina de Tweede om Rusland tot een in politiek, militair en cultureel opzicht modern Europees land te maken. Na 1833 geldt dan ook een nieuwe geografische definitie van Europa waarin het meer oostelijk gelegen Oeralgebergte de oostgrens vormt. 

Turkije geldt tegenwoordig bij veel tegenstanders van EU-lidmaatschap in geografisch, religieus en cultureel opzicht als niet-Europees. Dat is echter aanvechtbaar. 

Atatürk
Net als Peter de Grote vóór hem, voerde de grondlegger van de Turkse Republiek, Mustafa Kemal Pasja (beter bekend als Atatürk), vanaf 1923 een hervormingspolitiek gericht op aansluiting van Turkije bij Europa. Zijn politiek kon voortbouwen op de vele hervormingen van de Osmaanse staat in de 19e eeuw, zoals de invoering van een grondwet en van modern, aan Europese landen ontleende wetboeken, de inrichting van nieuwe rechtbanken, raden en ministeries naar Europees en vooral Frans voorbeeld, en de invoering van parlementaire verkiezingen. 

En net als elders in Europa werden deze hervormingen doorgevoerd door een elite die zich sterk liet inspireren door de idealen van de Verlichting en de Franse Revolutie. Bij die politiek, die trouwens bij velen in Europa grote bewondering oogstte, paste ook de overtuiging dat de islam een rationele en vooral individuele geloofsovertuiging was die geen middelaars nodig had tussen mens en God. 

Vandaar dat Kemal de religieuze instituties volledig onder controle van de staat bracht, de islam als staatsgodsdienst afschafte en ook een einde maakte aan het aparte religieuze onderwijs.

Koude Oorlog
Tegen die achtergrond is het logisch dat toen Turkije eind jaren vijftig de eerste gesprekken startte over toenadering tot de toenmalige EEG, niemand zich afvroeg of het land wel Europees was. Turkije was al sinds 1948 lid van de Organisatie voor Europese Economische Samenwerking, de Raad van Europa (1949), de NAVO (1951), de OVSE en de Europese Herstelbank. 

In het tijdperk van Koude Oorlog lagen de echte grenzen niet op het geografische maar ideologische vlak, en die liepen zelfs dwars door het geografische Europa heen. Waar het om draaide was dat Turkije de principes van democratie, de rechtsstaat en respect voor de mensenrechten althans grondwettelijk had verankerd, zich aan ‘onze’ kant van het IJzeren Gordijn bevond en een belangrijke bondgenoot was tegen de communistische dreiging vanuit Oost-Europa. In 1963, met de ondertekening van het Associatieverdrag, bood de EEG Turkije dan ook voorwaardelijk het perspectief op volledig lidmaatschap. 

Verandering
Sinds de eerste lidmaatschapsaanvraag is er zowel internationaal als Europees veel veranderd. 

De democratiseringsbewegingen van de jaren zestig en zeventig hebben hun sporen nagelaten, net als de komst van migranten en hun gezinsleden, de regimeveranderingen in Spanje, Portugal en Griekenland en de democratische omwentelingen na 1989 in Oost-Europa. 

De EU van de 21ste eeuw is een beduidend andere organisatie dan de EEG waar Turkije voor het eerst bij aanklopte. Het aantal beleidsterreinen waarover de lidstaten soevereiniteit delen is fors toegenomen en het aantal lidstaten gestegen van 6 naar 25. Het Europa van de 21ste eeuw is niet in de laatste plaats een regio met ruim 12 miljoen burgers die zich ook moslim voelen. 

Kortom, Europa verandert en daarmee verandert ook de Europese cultuur. Zouden we dan moeten blijven vasthouden aan de ‘officiële versie’ van een Europa gebaseerd op de Griekse, Romeinse of christelijke cultuur? 
 
Democratische islam
Ook Turkije is veranderd. 

Het heeft fasen gekend van ernstige polarisatie tussen staatsapparaat en samenleving. Daarnaast heeft het echter ook een gestage opmars gekend van maatschappelijke en politieke bewegingen die meer bewegingsruimte opeisten tegenover de staat. Turkije heeft inmiddels een redelijk functionerende democratie en een rechtsstaat, die zeker nog niet aan alle EU-eisen voldoen maar wel hard op weg is om daaraan tegemoet te komen. 

De wereldwijde opleving van het islamitisch activisme in de jaren zeventig en tachtig heeft het land weliswaar niet onberoerd gelaten, maar niet van zijn democratiseringskoers afgebracht. De huidige Turkse regering, die voortkomt uit een van oorsprong islamitisch geïnspireerde politieke beweging, omarmt deze koers zeer krachtig. Voor de EU biedt dit opnieuw, net als in 1950, de kans diepgewortelde tegenstellingen te overbruggen. Het kan immers laten zien dat het openstaat voor een democratisch moslimland én dat islam, mensenrechten en democratie niet onverenigbaar zijn.