Toen het Amerikaanse tijdschrift Time in 1999 bekend maakte met een lijst van ‘100 meest invloedrijke personen van de eeuw’ te zullen komen, stond heel Turkije op zijn kop. De vader van de Turkse republiek moest en zou hoog, zoniet als hoogste op de lijst naar voren komen. Campagnes, aangestuurd door de overheid en grote media, gingen van start om alle Turken aan te sporen op de grote leider te stemmen. 

De stichter en eerste president van de Turkse Republiek is nog steeds een grote held in Turkije. De generaal die uit de restanten van het Ottomaanse Rijk Turkije wist te stichten en de president die grootschalige hervormingen doorvoerde. Hij is voor veel Turken de man die van Turkije een moderne, trotse natie maakte. 

Mustafa 'de perfecte', 'vader der Turken'. De letterlijke vertaling van Mustafa Kemal Atatürk. Met zulke namen word je niet geboren. Atatürk verwierf ze in de loop van zijn leven. Hij werd geboren in 1881 als Mustafa Riza, in Salonika, het tegenwoordige Thessaloniki, de tweede stad van Griekenland. 

Legercarrière
De Ottomaanse legers die eeuwen lang de Balkan in hun greep hadden gehad, waren tot het noorden van het huidige Griekenland teruggedrongen. Mustafa was van jongst af aan onder de indruk van de militairen die in de buurt gelegerd lagen. Al vroeg besloot hij tot een carrière in het leger. Tegen de wil van zijn streng gelovige moeder, die hem liever imam zag worden. 

Maar Mustafa deed het erg goed op de militaire academie. Een leraar die al vroeg in zijn opleiding zag hoe talentvol hij was, gaf hem de bijnaam Kemal, 'de perfecte'. Bij zijn slagen gold hij als een van de veelbelovende jonge officieren van het Ottomaanse rijk. 

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, in 1914, koos de Ottomaanse Sultan voor de kant van de Centralen; Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Luitenant-kolonel Mustafa Kemal werd met zijn 19e divisie belast met de verdediging van toegangswegen tot Istanbul. De geallieerden slaagden er niet in door Kemals linies te breken en bereikten hun doel, de zetel van de sultan in Istanbul, niet. Mustafa Kemal was meteen een militaire held. 

Europese overheersers
Maar de geallieerden wonnen de oorlog, ze dwongen de sultan op de knieën en namen Istanbul alsnog in. De sultan bleef officiëel leider van het land, maar zijn effectieve macht was voorbij. Mustafa Kemal stond aan de oever van de Bospurus toen geallieerde schepen de hoofdstad van het ooit zo machtige Ottomaanse Rijk binnenvoeren. Het verhaal wil dat hij kijkend naar de binnenlopende schepen wraak zwoer en besloot persoonlijk de Turken te zullen bevrijden van de Europese overheersers. 

Mustafa Kemal trok zich terug in de centraal-Turkse provincie Anatolië. Hij verzamelde vertrouwelingen om zich heen in zijn latere hoofdstad Ankara. Terwijl in Istanbul de Sultan als marionet onder de geallieerden doorregeerde, begon Atatürk aan een nieuw plan met Turkije. Een plan dat hij wist te presenteren als geloofwaardig alternatief en aansloeg bij de bevolking van Anatolië. Zeker toen de geallieerden als reactie op zijn groeiende populariteit hun greep op andere gebieden in Turkije probeerden te versterken. Turken in het hele land begonnen zich te verzetten en schaarden zich achter de eenheidsgedachte van Kemal.

Die steun onder de bevolking maakte het voor Kemal mogelijk om met zijn leger vanuit Anatolië andere gebieden van Turkije te bevrijden van geallieerde invloed. Griekse, Engelse en Franse legers werden in korte tijd verjaagd van Turks grondgebied. Op 29 oktober 1923 riepen Kemal en zijn volgelingen in Ankara de Turkse Republiek uit. Eindelijk kon hij beginnen aan de hervormingen waar hij al die tijd van gedroomd had. 

Secularisme
Eén van zijn grote speerpunten was het secularisme. Moskee en staat zouden strikt gescheiden zijn in het moderne Turkije. Kemal ontbond het kalifaat, het wereldlijke hoofd van de islam. Het juridische systeem werd volledig omgegooid. Alle burgers in Turkije kregen gelijke rechten, er kwamen wetten naar Europees model, islamitische wetten verdwenen. 

Kemal introduceerde het Romeinse alfabet als het nieuwe schrift, het Arabisch schrift moest verdwijnen. Hij ging zo ver in zijn drang naar vernieuwing dat hij zelfs traditionele kleding verbood. Mannen mochten de Turkse fez, een rood rond petje, niet meer dragen en islamitische gewaden zoals de hoofddoek werden in openbare gebouwen verboden. En, iets wat ook hemzelf aanging, Kemal introduceerde de wet dat iedereen een achternaam moest hebben. Het parlement koos een naam voor de president: Atatürk, vader der Turken. 

Tot zijn dood ging Atatürk door met zijn hervormingsdrift. In zijn laatste jaren als president werkte hij vooral aan het versterken van de banden met de buurlanden en het westen. Op 10 november 1938 overleed de president, maar zijn naam, zijn foto en zijn woorden zijn nog steeds niet weg te slaan uit het huidige Turkse straatbeeld. Niet voor niets claimt iedere hedendaagse Turkse politicus de erfgenaam te zijn van Atatürks gedachtegoed.