Voor de toetredingsonderhandelingen kunnen beginnen, moet een kandidaat-lidstaat voldoen aan de zogeheten Kopenhagen-criteria. Dit zijn de minimumnormen op het terrein van democratie, rechtstaat, economie en bestuur. Deze dateren uit 1993. 

Turkije moest een volwaardige markteconomie creëren, de rechtstaat en de democratie versterken, de rol van het leger terugdringen en het justitieel apparaat effectiever maken. 

Tijdens de Europese top in Brussel op 16 en 17 december kwam daar nog bij dat Turkje voor de start van de onderhandelingen Cyprus in ieder geval indirect moet erkennen, door een douane-unie met de tien nieuwe EU-lidstaten aan te gaan.

Turkije heeft de afgelopen jaren in snelle tijd indrukwekkende hervormingen doorgevoerd om aan de Europese eisen te voldoen. In de laatste twee jaar zijn volgens een rapport van de Europese Commissie meer hervormingen doorgevoerd dan in het hele voorafgaande decennium. 

Zo heeft Turkije de economie gedereguleerd, de belastingwetten vereenvoudigd en de overheidsfinanciën op orde gebracht, met als resultaat dit jaar een economische groei van 8,2 procent en een productiviteitsstijging van 10 procent. 

Het land heeft de invloed van het leger op de politiek verminderd, veel gedaan op het gebied van de mensenrechten, heeft ruimte geschapen voor afwijkende politieke opvattingen en religieus pluralisme, strenge wetten tegen martelen aangenomen, de doodsstraf afgeschaft en meer rechten toegekend aan de Koerdische minderheid. Ook de strafwet is herzien en de juridische positie van de vrouw is sterk verbeterd. 

Maar de hervormingen zijn nog niet voltooid. De Europese Commissie heeft in haar advies dan ook gezegd dat gesprekken volgend jaar alleen kunnen beginnen als Turkije op de ingeslagen weg doorgaat.

Met Turkije krijgt de Europese Unie er niet alleen enorme markt (met 70 miljoen inwoners) bij. Het snel vergrijzende Europa krijgt er nog iets interessants bij: de jonge Turkse bevolking. Turkije kan helpen het Europese tekort aan arbeidskrachten op te lossen. 

Turkije ligt buitengewoon strategisch op het kruispunt van Europa, Centraal-Azië en het Midden-Oosten. Dat maakt het een belangrijk doorvoerland voor energiebronnen als olie. De EU kan hierdoor energiebronnen en energiedoorvoer beter onder controle krijgen. 

Turkije grenst aan de Balkan, de zuidelijke Kaukasus, Centraal-Azië en het Midden-Oosten, allemaal roerige regio’s die een bedreiging zouden kunnen vormen voor de veiligheid van Europa. Turkije is volgens de Europese Commissie 'een strategisch belangrijk land' dat van nut kan zijn voor stabilisering van deze regio's. Daarnaast kan het grote en moderne Turkse leger in een tijd waarin de EU een gemeenschappelijk defensiebeleid uitwerkt heel nuttig zijn. 

Via Turkije kan de EU een brug naar de islamitische wereld leggen. Het Turkse EU-lidmaatschap zou kunnen aantonen dat de belangrijkste verworvenheden van de EU, ­vrede en welvaart,­ ook voor een moslimstaat bereikbaar zijn. Toetreding effent de weg voor toenadering tot andere moslimlanden en bevordert de dialoog. 

Aansluiting van Turkije is ook gunstig voor de Nederlandse economie. Het Centraal Planbureau voorziet een groei van de export naar Turkije met twintig procent, waarbij de Turkse gemeenschap in Nederland een grote rol zal spelen.

De omvang, de economische achterstand, het islamitische erfgoed, schendingen van mensenrechten, de invloed van het Turkse leger, het feit dat de EU institutioneel onvoldoende is voorbereid en de precedentwerking zijn enkele van de belangrijkste bezwaren tegen een Turks lidmaatschap. 

Zo zou Turkije na Duitsland het grootste EU-land worden en daardoor een zeer sterk stempel gaan drukken op de Europese besluitvorming. Daar komt bij dat Turkije de enige lidstaat zou zijn met een groeiende bevolking. Het land telt nu ongeveer zeventig miljoen inwoners en aan het einde van de 21ste eeuw waarschijnlijk honderd miljoen. Binnen enkele tientallen jaren zou de lidstaat de omvangrijkste bevolking van de EU hebben. 

Ook het gegeven dat Turkije een islamitisch land is, baart vele critici zorgen. Europa bestaat voornamelijk uit christelijk georiënteerde landen. Critici die vinden dat het de joods-christelijke traditie is die Europa bindt, ziet hierin een reden om Turkije uit te sluiten. 

Op het gebied van mensenrechten en democratie loopt Turkije nog altijd flink achter op de EU. Zo meldt de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch in een recent rapport honderden gevallen van marteling in Turkse gevangenissen en politiecellen. En volgens Amnesty International is de medische zorg van gevangenen bedroevend. Het is de vraag of gedane verbeteringen beklijven wanneer Turkije eenmaal lid van de EU is, en er geen middel meer is om verbeteringen af te dwingen, zeggen critici. 

Om in alle opzichten een echte democratie te worden, is het noodzakelijk dat de invloed van het Turkse leger afneemt. De vraag is of het leger bereid is afstand te doen van zijn bevoorrechte positie. Het wegvallen van de sterke invloed van het leger op de politiek vergroot echter wel de kansen van allerlei anti-democratische religieuze partijen. 

Door de tien EU-toetredingen dit jaar steeg het inwonertal van de EU met 20 procent, maar het gezamenlijke nationale inkomen slechts met 5 procent. En de tien nieuwe lidstaten produceren gemiddeld per inwoner maar net de helft van de vijftien oude lidstaten. Daarom wensen veel EU-burgers een langdurige pas op de plaats, voor er sprake kan zijn van nieuwe toetredingen. Eerst moeten de bestaande institutionele, economische en politieke tekortkomingen worden weggewerkt. 

Het stelsel van landbouwsubsidies bijvoorbeeld, waaraan een groot deel van de Europese begroting opgaat, moet grondig herzien worden voor van een Turkse toetreding sprake kan zijn. Immers, bij toetreding van een staat waarvan 45 procent van de beroepsbevolking in de landbouwsector werkzaam is, zouden de kosten van het Europese landbouwbeleid volledig uit de hand lopen. 

De onderhandelingen met het grotendeels buiten Europa liggende Turkije doen de vraag rijzen waar de grens van de Europese Unie ligt. Landen als Wit-Rusland en Oekraïne zouden bijvoorbeeld ook graag lid worden en zelfs landen als Israël, Marokko en de Palestijnse staat worden weleens genoemd.