Door dr. Jan L.G. van Oudheusden, historicus 

In de herfst van 1944 konden de inwoners van Zuid-Nederland eindelijk hun bevrijders in de armen sluiten. Vreugde-uitbarstingen, gezang, applaus; dit en nog meer viel de Britse, Amerikaanse, Canadese en Poolse militairen ten deel. Wie wilde er niet op de foto met de Tommies, of een ritje maken op een van hun pantservoertuigen? De straten werden rood-wit-blauw met oranje gekleurd. 

Op veel plaatsen boden de terugtrekkende Duitsers echter nog taai verzet. Om Den Bosch werd eind oktober 1944 zwaar gevochten, maar ook steden als Vlissingen en Nijmegen en streken als Walcheren, Oost-Brabant, Noord- en Midden-Limburg en de Brabantse westhoek hadden het zwaar te verduren. 

Slechts met de grootste moeite lukte het de geallieerden om, na de mislukking van operatie Market Garden, vanuit de nauwe corridor Eindhoven-Grave-Nijmegen het gebied ten zuiden van de Maas in handen te krijgen. 

Wekenlang werd er nog felle strijd geleverd, zoals bij het Oost-Brabantse Overloon. Het oostelijke deel van de provincie Limburg werd pas in maart 1945 bevrijd; de bevolking was grotendeels naar Friesland en elders geëvacueerd. 

Mensenlevens
Behalve door materiële schade aan gebouwen, werd overal de feestvreugde getemperd door verliezen aan mensenlevens. 

De bevrijding van Eindhoven kostte tweehonderd burgers het leven. Toen in het kleine stadje Heusden de Duitsers het stadhuis opbliezen, kwamen 134 burgers om het leven die een heenkomen hadden gezocht in de kelder. Den Bosch telde 150 doden, Zeeuws-Vlaanderen niet minder dan zeshonderd. 

De prijs voor de vrijheid was hoog. De streken rond de Maas en rond Nijmegen bleven nog maandenlang frontgebied. Regelmatig voerden de Duitsers er beschietingen uit. Honderden mensen kwamen daarbij om het leven. 
In Nijmegen leefden velen permanent in schuilkelders. Tientallen malen sloegen Duitse V-1-wapens, bestemd voor Antwerpen, in Zeeland of Brabant in. Alleen al in de Langstraat kwamen tachtig mensen bij die explosies om. 

Schaarste
De oorlog bleef zijn stempel drukken op het dagelijks leven. 

Tal van gebouwen - waaronder vrijwel alle schoolgebouwen - waren voor geallieerd gebruik gevorderd. In Noord-Brabant waren tienduizenden evacués uit gevechtsgebieden, die in opvangcentra moesten worden ondergebracht. 

Materialen om de oorlogsschade te herstellen arriveerden mondjesmaat. Al hoefden de mensen in het zuiden dan geen hongerwinter mee te maken, het voedselgebrek was nijpend, en de distributie een bron van grote ergernis. 

De mensen zaten in de kou, omdat brandstof schaars was; pas in februari 1945 lukte het eerste kolentransport vanuit Zuid-Limburg naar Noord-Brabant. Textiel was schaars, schoenen waren niet meer te krijgen. Regelmatig deden zich storingen voor in water-, gas- en elektriciteitsvoorziening. De bedrijven konden door grondstoffengebrek en energieschaarste amper de productie hervatten. 

Eilandjes
Het bevrijde zuiden bestond feitelijk uit een conglomeraat van 'eilandjes'. Tienduizenden hectaren grond waren onbegaanbaar doordat er mijnen lagen. De wegen en transportmiddelen, voorzover nog intact, waren primair beschikbaar voor militair verkeer. Van openbaar vervoer was nog geen sprake. Communicatiekanalen waren schaars. 

Bellen ging niet zomaar en ook het postverkeer was lange tijd ontregeld. De gezuiverde pers leidde door papierschaarste een noodlijdend bestaan. De gebrekkige informatievoorziening kon de nieuwshonger van het publiek absoluut niet stillen. Nieuwtjes kwamen meestal mondjesmaat, verknipt dan wel opgeklopt over bij het publiek. 

Het zuiden was vrij, maar vrede en welvaart waren nog onbereikbaar. ‘Mooie bevrijding’, zullen veel zuiderlingen cynisch hebben gedacht. Pas na mei 1945 konden de problemen nationaal worden aangepakt. 

Meer lezen:
-  L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 10a, tweede helft (‘s-Gravenhage 1980). 
- J.L.G. van Oudheusden en H.Verboom, Herstel- en vernieuwingsbeweging in het bevrijde zuiden 1944-1945 (Tilburg 1977). 
- Jan A. van Oudheusden en Henk Termeer (red.), Tussen vrijheid en vrede (Zwolle 1994). 
- Henk Termeer, ‘Het geweten der natie’ (Assen 1994).