Een oranje mensenzee bevolkt zaterdag de Jaizkibel weer. Uit duizenden kelen klinkt 'venga, venga, venga' om de Baskische favorieten naar de zege te schreeuwen. De Clásica San Sebastián zal weer worden aangegrepen om het Baskische nationalisme uit te dragen. Het Baskenland is de broedplaats voor Spaans wielertalent. Het nationalisme en de wielersport gaan er al meer dan een eeuw hand in hand.

Nederland kent een kleine tweehonderd wielerverenigingen op een bevolking van zestien miljoen inwoners. De drie miljoen mensen in het Baskenland (Euskadi) kunnen kiezen uit zo'n driehonderd fietsclubs. Nog wat getallen: het profpeloton telt 60 Baskische renners. Dat is één coureur per 50.000 Basken, terwijl in de rest van Spanje per 390.000 mensen één professionele wielrenner te vinden is. Geen toeval, volgens Mark A. Hill die een studie heeft gewijd aan de Baskische wielersport en zijn bevindingen vastlegde in The History & Importance of Cycle Sport to the Assertion of the Basque National Identity.

Het fundament van de wielertraditie werd gelegd aan het eind van de negentiende eeuw. Het Baskenland en Catalonië vormden de centra van de industrialisatie in Spanje. De in het noordwesten van Spanje overheersende ijzer- en staalindustrie leverde de fietsen voor de wielrenners. Fabriekseigenaren wilden graag hun naam verbinden aan de sport, aangezien in het pre-autotijdperk de fiets als symbool van de moderne tijd werd gezien. Daarmee werd in het Baskenland de kiem voor de Spaanse wielersuccessen gelegd en kreeg de Baskische eigenwaarde een nieuwe impuls.

Wederzijdse beïnvloeding
Het wielrennen en het Baskisch nationalisme beïnvloedden elkaar sindsdien wederzijds, waarbij de sport het nationalisme aanwakkerde. In het begin van de 20ste eeuw werden er al veel lokale en regionale koersen georganiseerd. Typerend voor de situatie in Spanje was dat de Ronde van het Baskenland al in 1924 de eerste editie beleefde, terwijl de veel beroemdere Vuelta a España pas in 1935 het levenslicht zag.

De instabiele politieke situatie op het Iberisch schiereiland vanaf begin jaren twintig remde de groei van het Baskische wielrennen. Onder de generaals Primo de Rivera (1923-1930) en Franco (1936-1975) werden regionaal-nationalistische uitingen onderdrukt. Tijdens het Franco-regime beleefde de wielersport in het Baskenland de zwartste dagen. Hij zag het wielrennen als nationalistische uiting en verbood, nadat hij de Spaanse Burgeroorlog had gewonnen, bijvoorbeeld de Ronde van het Baskenland tot 1969.

In de laatste jaren van Franco's regeerperiode kwam er geleidelijk verbetering in de situatie, maar pas na het overlijden van de dictator in 1975 kon openlijk de weg naar boven worden ingeslagen. De omwenteling bracht weer nieuwe coureurs aan de top. De Baskische (en daarmee Spaanse) wielersport keerde terug naar het hoge niveau van het pre-Francotijdperk.

Helden
Marino Lejaretta was de belichaming van de nieuwe generatie. Hij droeg het Baskische sentiment uit en promootte ook na zijn carrière de regionale identiteit. Zo werd hij de Baskische wielerheld van de jaren tachtig. Helemaal nadat hij tot driemaal toe de in 1981 in het leven geroepen klassieker Clásica San Sebastián op zijn naam had geschreven.

Miguel Indurain zou hem enkele jaren later overtreffen als wieleridool. De Grote Zwijger, geboren in Villava in de provincie Navarra, werd de icoon van de Basken. Het feit dat de in Madrid gevestigde pers hem neerzette als een Spaanse kampioen en nooit als een Bask, bevorderde de tegenstelling tussen het Spaanse en het Baskische nationalisme. Indurain zelf hield zich compleet buiten deze politieke discussie.

In Abraham Olano vond de vijfvoudig Tour-winnaar een waardig opvolger. In tegenstelling tot Indurain koketteerde hij wel met het Baskische nationalisme. Alles aan hem was Baskisch: van de taal tot zijn woonplaats. Zijn cultstatus bereikte grote hoogte.

Volksploeg
Het tijdperk van Indurain was ondertussen destructief geweest voor de Spaanse wielersport. De belangstelling van bedrijven om ploegen te sponsoren was gedaald vanwege de grote overmacht van de Banesto-coureur. Spanje hield van de elf profploegen slechts vijf stuks over.

In Baskenland was er van oorsprong echter altijd voldoende geld en interesse om het wielrennen te financieren. Tegen de stroom van economische neergang in zag in 1994 Equipo Euskadi het levenslicht. Niemand minder dan Lejaretta was een van de initiatiefnemers.

De geheel Baskische formatie reed de eerste jaren in een shirt met de kleuren van de Baskische vlag: rood, wit, groen. Het was een sterk nationalistische uiting. Doel van de oprichting van het team was "het Baskenland en de producten van het land te verkopen en te bewijzen dat het niet alleen een plek is waar mensen bommen naar elkaar gooien".

Het was een ploeg van en voor het volk. De supporters leverde 45% van het budget, doordat ze per persoon 90 euro betaalden. In het begin waren er 3.500 mensen die Euskadi op die manier steunden, inmiddels zijn het er al meer dan 10.000. Daarnaast zorgden 800 regionale bedrijven voor de rest van de financiering.

Met telefoonmaatschappij Euskaltel als sponsor maakte de formatie in 1998 de definitieve stap naar de wereldtop maken. De shirts kregen in 2000 de oranje kleuren van de grote geldschieter, die jaarlijks zo'n 4 miljoen euro aan de wielerploeg spendeert. Sindsdien is die kleur bij wielerwedstrijden in de Pyreneeën niet meer weg te denken.

Roberto Laiseka en Iban Mayo zijn inmiddels in de voetsporen van de legendarische kampioenen uit het verleden getreden. Een definitieve heldenstatus kan zaterdag verworven worden als een van de Basken Indurain (1990) aflost als laatste Spaanse winnaar van de Clásica San Sebastián.

Erelijst
Clásica San Sebastián