De longziekte SARS zaait dood en verderf. De medische gemeenschap troost zich met de gedachte dat het allemaal nog veel erger had gekund. De belangrijkste feiten op een rij.

De ziekte:
Wat is SARS?
Wat zijn de symptomen van SARS?
Hoe dodelijk is SARS?
Wat is de oorzaak van SARS?
Wat gebeurt er precies bij een besmetting met SARS?
Wat is de incubatietijd van SARS?
Hoe besmettelijk is SARS?
Waar komt SARS vandaan?

De epidemie:
Is SARS net zo gevaarlijk als de Spaanse Griep van 1918?
Hoe verliep de SARS-epidemie van 2003?
Waarom is de WHO zo bezorgd?
Hoe gaat het naar verwachting verder met SARS?

Behandeling en preventie:
Is SARS behandelbaar?
Wat kan ik doen om besmetting te voorkomen?
Wanneer is er een vaccin tegen SARS?

De achtergrond:
Wat is eigenlijk het verschil tussen een virus en een bacterie?
Is SARS hetzelfde als 'atypische longontsteking'?
Is er een Nederlandse vertaling voor de naam SARS?
Is er terrorisme in het spel?


V: Wat is SARS?
A: SARS staat voor 'Severe Acute Respiratory Syndrome', ofwel 'Ernstig, Acuut Ademhalingssyndroom'. Dat is de aanduiding die de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geeft aan de nieuwe, besmettelijke longziekte die sinds november 2002 wereldwijd honderden mensen het leven heeft gekost.
SARS is onbehandelbaar, zoals alle virussen waarvoor geen vaccin bestaat. Volgens onderzoek zal tussen de 5 en de 60 procent van de geïnfecteerden overlijden: het sterftecijfer hangt sterk af van de leeftijd van de patiënt, en van het land waar hij ziek wordt.
Naar boven

V: Wat zijn de symptomen van SARS?
A: SARS begint als een flinke griep, met koorts, droge hoest, hoofd- en keelpijn, spierpijn en hangerigheid. Typerend voor SARS is het doorgaans uitblijven van snotterigheid. In gemiddeld ongeveer twintig procent van de gevallen mondt de ziekte uit in longontsteking, met ademhalingsproblemen en extreem hoge koorts. De dodelijke slachtoffers die de ziekte tot dusver eiste, bezweken aan uitval van de longfunctie.
Naar boven

V: Hoe dodelijk is SARS?
A: Volgens het eerste, grootschalige onderzoek onder 1400 SARS-patiënten komt uiteindelijk ongeveer de helft van de 60-plussers en 10 procent van de geïnfecteerde volwassenen jonger dan zestig jaar om het leven. Kinderen lijken opvallend genoeg niet aan de ziekte te overlijden; bij jonge kinderen lijkt SARS hooguit een stevige verkoudheid te kunnen veroorzaken. Bij mensen met een zwak gestel lijkt de sterftekans groter dan bij mensen met een goede gezondheid.
Ook verschilt de sterfkans per land: in Azië ligt het sterftecijfer veel hoger dan in Canada.
Voor ouderen lijkt de sterftekans enorm, maar dat is relatief: ook de gewone griep is bij zestigplussers in de helft van de gevallen dodelijk. Voor jongere mensen is het sterftecijfer van SARS wél uitzonderlijk hoog. De sterfte van SARS is vergelijkbaar met de sterfte aan tropische ziektes als gele koorts en lassa.
Onomstreden zijn de cijfers trouwens niet. Andere onderzoekers kwamen uit op andere getallen, uiteenlopend van 3,5 tot 40 procent sterfkans. Mogelijk is SARS voor de ene bevolkingsgroep dodelijker dan voor de andere. Of er spelen andere, nog onontdekte factoren een rol, zoals het gebruik van bepaalde geneesmiddelen, dubbelinfectie met een ander virus of levensstijl. Er zijn nog te weinig mensen aan SARS overleden om écht betrouwbare wetenschappelijke uitspraken te kunnen doen.
Naar boven

V: Hoe besmettelijk is SARS?
A: Besmetting kan plaatsvinden als iemand door een SARS-drager uitgeademde lucht direct inademt, door speekseldruppeltjes, hoesten of door aanraking van de handen van een besmet persoon. Het virus kan zeker 24 uur overleven buiten het lichaam en misschien zelfs langer, mits de virusdeeltjes goed zitten verpakt in speeksel of ontlasting.
Toch geldt SARS als een niet erg besmettelijke ziekte. De ervaring leert dat SARS vooral wordt overgedragen bij intensief, langdurig contact, zoals tussen verplegers en een SARS-patiënt, of tussen familieleden. Waarschijnlijk komt dat omdat SARS zich alleen verspreidt via relatief grote speekseldruppeltjes.
Daarnaast is SARS overdraagbaar via uitwerpselen. Daarvandaan kan het virus bijvoorbeeld door kakkerlakken of ander ongedierte worden overgedragen.
Hoewel het onderzoek het nog niet officieel heeft bevestigd, lijkt het erop dat sommige mensen het virus makkelijker overdragen dan anderen.
Naar boven

V:Wat gebeurt er precies bij een SARS-besmetting?
Zoals met veel ernstige luchtweginfecties het geval is, wordt de ziekte niet zozeer veroorzaakt door het SARS-virus zelf. SARS-patiënten worden vooral ziek van hun eigen afweerreactie tegen SARS. Hun lichaam vecht zich letterlijk dood tegen het virus.
SARS nestelt zich na infectie in cellen van de luchtwegen en longen. Daar laat het een aantal stoffen vrij die de cellen opdracht geven om meer SARS-virusdeeltjes te maken. De cellen gaan aan het werk, maar verwaarlozen daardoor wel hun eigen onderhoudstaken. Daardoor zullen er op den duur, na een dag of vijf, cellen doodgaan. In die periode produceert een geïnfecteerde cel vele miljoenen nieuwe SARS-virusdeeltjes, die op hun beurt weer andere cellen besmetten.
Een groter probleem is dat de geïnfecteerde cellen er na verloop van tijd van de buitenkant iets anders uit gaan zien. Dat trekt de aandacht van het afweersysteem. Witte bloedlichaampjes zullen de zieke lichaamscellen gaan opruimen. Daardoor sterft er steeds meer longmateriaal van de patiënt af, terwijl het SARS-virus zich over steeds meer cellen verspreidt.
In ongeveer twintig procent van de ziektegevallen reageert het afweersysteem zo heftig dat de longzakjes, de plek waar zuurstof uit de lucht wordt gehaald, beschadigd raken. Uiteindelijk kan de patiënt daardoor sterven aan zuurstoftekort.
Naar boven

V: Wat is de incubatietijd van SARS?
A: De incubatietijd (de tijd tussen besmetting en ziek worden) is gemiddeld 6,4 dagen, volgens het eerste grootschalige, epidemiologische onderzoek. De ziekte openbaart zich na uiterlijk tien dagen.
Naar boven

V: Waar komt SARS vandaan?
A: Het SARS-virus is vermoedelijk op de mens overgesprongen vanaf een Aziatisch nachtdier genaamd 'gemaskerde larvenroller'. Dat dier, familie van de civetkatten, komt veel rond dorpjes en steden voor en geldt in China als delicatesse. Maar de besmetting is afkomstig van een levende larvenroller, denken Hongkongse onderzoekers.
Eind mei zorgde de vooraanstaande Britse astronoom Chandra Wickramasinghe voor opschudding met zijn suggestie dat het virus dat SARS veroorzaakt wellicht afkomstig is uit de ruimte. Zoals veel astronomen gelooft Wickramasinghe namelijk dat er door de ruimte veel bacteriën en andere primitieve levensvormen rondzweven, al dan niet opgesloten in meteoren. Maar Wickramasinghe lijkt er wat betreft SARS naast te zitten: het virus lijkt sterk op het virus dat bij de larvenroller is gevonden.
Naar boven

V: Is SARS behandelbaar?
A: Nee. Er bestaan wel antivirale middelen die het lichaam helpen een virus te bevechten en middelen die een longontsteking helpen tegengaan, maar uiteindelijk moet het lichaam zelf de strijd met het virus aangaan. Uitzieken is dus het devies.
Het enige medicijn dat wél zou helpen is een vaccin. Een vaccin is, ruw gezegd, een middel dat het lichaam leert hoe het een infectie moet bestrijden. Maar een vaccin tegen SARS bestaat nog niet en laat waarschijnlijk nog vijf tot vijftien jaar op zich wachten.
Hongkong dient SARS-slachtoffers een cocktail toe van de virusremmers Ribavirin en steroïden en toont zich tevreden over het resultaat. De steroïden zwakken het afweersysteem iets af. En dat is misschien gunstig, want het is juist de heftige afweerreactie tegen SARS die de ziekte dodelijk maakt.
Toch is de Hongkongse methode niet onomstreden. Een enkeling beweert zelfs dat behandeling met Ribavirin en steroïden schadelijk kan zijn voor patiënten. De steroïden zouden er juist voor zorgen dat SARS zijn gang kan gaan in het lichaam.
In de VS worden meer dan veertig antivirale medicijnen die al op de markt zijn, getest op hun bruikbaarheid tegen SARS. Het gaat onder andere om zestien aidsmedicijnen, dertien herpesmedicijnen en zeven griepmedicijnen. Maar de verwachtingen zijn het hoogst gespannen ten aanzien van dertig medicijnen die nog niet op de markt zijn en die nu worden getest. Hiertoe behoren medicijnen die kunnen voorkomen dat een virus zich nestelt in menselijke cellen. Ook kunnen ze een blokkade opwerpen die voorkomt dat het virus zich voortplant.
In Nederland zijn de ogen gericht op nota bene de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Daar werken onderzoekers al jaren aan een vaccin dat moet helpen tegen een broertje van SARS, een virusziekte die dodelijk is voor katten. De Utrechters hebben hun patent op het middel in allerijl uitgebreid: behalve bij katten moet het ook bij mensen toepasbaar zijn. De komende maanden moet duidelijk worden in hoeverre het vaccin werkt.
Naar boven

V: Is SARS net zo gevaarlijk als de Spaanse Griep van 1918?
A: Nee. SARS is veel minder besmettelijk en minder dodelijk dan de griepepidemie die in 1918 twintig tot veertig miljoen mensen het leven kostte. Wél is SARS een grimmige waarschuwing voor wat er zou kunnen gebeuren als er op een kwade dag een nieuwe, dodelijke griepvariant opduikt. De afgelopen eeuw gebeurde dat drie keer: in 1918, 1957 en 1968. Medici zijn het erover eens dat het een kwestie van tijd is voordat er een nieuwe, dodelijke griepsoort toeslaat.
Naar boven

V: Wat kan ik doen om besmetting te voorkomen?
A: De kans op besmetting met SARS is, zeker in Nederland, zeer klein. Besmetting blijkt vooral plaats te vinden door intensief contact met iemand die besmet is, zoals een ziek familielid. Tot nu toe zijn er geen Nederlanders ziek geworden.
Naar boven


V: Wat is de oorzaak van SARS?
A: SARS wordt veroorzaakt door een 'coronavirus', een virussoort die verantwoordelijk is voor ongeveer een derde van alle verkoudheden. Van het coronavirus - dat zo heet vanwege de 'krans' die het virus op microscoopfoto's lijkt te omringen - waren tot dusver drie soorten bekend; de soort die SARS veroorzaakt is nieuw bij de mens. Het coronavirus in kwestie is verwant aan onder meer het virus dat bronchitis veroorzaakt bij vogels en is zeer waarschijnlijk uit de dierenwereld afkomstig.
Daarnaast lijkt SARS verband te houden met nog twee ziektekiemen. In SARS-patiënten wordt opvallend vaak het 'humane metapneumovirus' gevonden (hMPV). Dat virus is verwant aan onder meer het mazelenvirus en is onder normale omstandigheden een algemeen voorkomend, onschuldig virus. Ook zijn veel patiënten besmet met een lid van de chlamydia-familie. Hoewel die ziektekiem vooral bekendstaat als veroorzaker van geslachtsziekten, gaat het hier om een lid van de familie dat zich door de lucht verspreidt en dat luchtwegziekten veroorzaakt.
Het is nog onbekend of en hoe het SARS-virus precies samenwerkt met hMPV en chlamydia. Wellicht zorgt dubbelinfectie ervoor dat SARS erger of besmettelijker wordt.
Naar boven

V: Hoe verliep de SARS-epidemie van 2003?
A: SARS is vorig jaar november in de Zuid-Chinese provincie Guangdong ontstaan. In februari brak SARS uit on Hongkong, nadat een zieke arts reizigers en familieleden had besmet. Begin maart sloeg SARS over naar het Westen. Een Amerikaanse zakenman werd toen ziek opgenomen in een ziekenhuis in de Vietnamese stad Hanoi. Daar besmette hij 33 van zijn artsen en verplegers. Vervolgens verspreidde de ziekte zich doordat zieke reizigers het virus per ongeluk meenemen naar hun thuisland.
Op 5 juli kwam aan de epidemie formeel een einde, hoewel er nog wel zieken waren. SARS had toen 812 levens geëist in 32 landen. 8442 Mensen raakten besmet. Het zwaarst getoffen werden China met 5327 gevallen en 348 doden, Hongkong (1755 zieken, 298 doden) en Taiwan met 676 zieken en 84 doden.
Naar boven

V: Waarom is de WHO zo bezorgd?
A: Op 11 maart vaardigde de Wereldgezondheidsorganisatie WHO een 'wereldwijd gezondheidsalarm' uit voor SARS; een paar weken later volgde een negatief reisadvies voor SARS-landen. Het was voor het eerst in jaren dat de WHO zulke maatregelen nam.
De WHO is uiterst bedacht op besmettelijke ziekten, omdat alleen snel ingrijpen verspreiding kan voorkomen. Bovendien acht de WHO de kans reëel dat er op een dag een nieuwe, dodelijke griepvariant opduikt - de WHO heeft zelfs een speciale griepcommissie. Wat dat betreft is er bij de gezondheidsorganisatie inmiddels sprake van enige opluchting: SARS bleek minder besmettelijk en minder gevaarlijk dan de griep.
Naar boven

V: Wanneer is er een vaccin tegen SARS?
A: Virologen denken dat het een tot vijftien jaar duurt voordat er een effectief vaccin tegen de longziekte is. De ervaring met het aidsvirus HIV leert overigens dat het maken van vaccins nog veel langer kan duren.

Probleem bij het vaccinonderzoek is dat het coronavirus, de virusfamilie waarvan het SARS-virus lid is, nooit prioriteit heeft gehad in het onderzoek. Er leek weinig noodzaak om geld te steken in medisch onderzoek naar zoiets onschuldigs als het verkoudheidsvirus.
In Utrecht staat het diergeneeskundig onderzoek naar het coronavirus dat niesziekte veroorzaakt bij katten opeens in het middelpunt van de belangstelling. De Utrechtse onderzoekers patenteerden in de lente van 2003 een geneeskundige truc om van een levend coronavirus een vaccin te maken tegen kattenziekte. Misschien werkt dezelfde truc bij SARS.
Naar boven

V: Hoe gaat het naar verwachting verder met SARS?
A: Steeds meer epidemiologen denken dat SARS zich voorgoed zal nestelen in de mensenwereld (in jargon: dat SARS 'endemisch' wordt). SARS is naar verwachting inmiddels endemisch op het Chinese platteland. De ziekte zou dan weer terugkeren in de winter, als de mensen weer bj elkaar kruipen.
Als de ziekte dit jaar inderdaad terugkeert, zou SARS de zoveelste longontsteking worden waaraan jaarlijks mensen overlijden. Naar verwachting zal de ziekte vooral in de Derde Wereld en Azië slachtoffers maken, zeker als er op den duur een vaccin tegen SARS op de markt komt. De ervaring met andere vaccins is namelijk dat de Derde Wereld achterblijft in vaccinaties.
Het andere, steeds minder realistische scenario is dat SARS nog te bedwingen valt met quarantaines en de waarschuwing aan huisartsen om goed op te letten. De ziekte zou dan in theorie vanzelf kunnen uitrazen. Veel zal afhangen van het toeval: hoeveel reizigers nemen de ziekte met zich mee?
Naar boven

V: Wat is eigenlijk het verschil tussen een virus en een bacterie?
A: Een virus is niet alleen honderd keer kleiner dan een bacterie; het valt het lichaam op een geheel andere manier aan. Een bacterie is een eencellig organisme dat schade aanricht door lichaamsweefsel te vergiftigen of kapot te maken. Een virus is een pakketje erfelijk materiaal dat als een stoorzender werkt op de manier waarop een cel normaal werkt.
Naar boven

V: Is SARS hetzelfde als 'atypische longontsteking'?
A: Niet helemaal. 'Atypische longontsteking' is de verzamelnaam voor allerlei ongewone longontstekingen, veroorzaakt door bacteriën, schimmels en virussen. SARS is er daar één van, maar is door alle ophef onderhand een ziekte op zich geworden.
Naar boven

V: Is er een Nederlandse vertaling voor 'Severe Acute Respiratory Syndrome'?
De Stichting Taalverdediging, een belangengroep voor het behoud van de Nederlandse taal, stelt voor de ziekte HAAS te dopen: 'Hevig Acuut Ademhalings Syndroom'. Maar erg serieus wordt het initiatief niet genomen, zo leert de praktijk.
Naar boven

V: Is er sprake van een terroristische aanslag?
Dat is nagenoeg uitgesloten, alleen al omdat een ziekteverwekkende bacil veel makkelijker is 'op te kweken' dan een virus. Zoals prof. Peter Rottier van de Universiteit van Utrecht opmerkte tegen NRC Handelsblad: "Er zijn vijf of zes laboratoria in de wereld die een coronavirus kunnen manipuleren. Wij hebben hier van alles aan coronavirussen veranderd, maar ik zou niet weten hoe ik een nieuw, ziekmakend en infectieus coronavirus zou moeten maken."
Bovendien is China niet het meest voor de hand liggende doelwit voor een terroristische aanslag.
Naar boven