Jan-Peter Balkenende: 'rots in de branding'

Hij moet de wonden helen van de broederstrijd in het CDA en indruk maken op de zwevende kiezer. De lijsttrekker met de minste ervaring: J.P. (Jan-Peter) Balkenende (45), nog maar drie jaar in de Tweede Kamer maar door Jaap de Hoop Scheffer geïntroduceerd als 'rots in de branding'.

Leider tegen wil en dank? Nog net niet, maar het leiderschap is hem wel overkomen. Zijn imago wordt inmiddels het best omschreven als naturel, studentikoos - hij studeerde rechten en geschiedenis in Amsterdam - maar ook degelijk, integer en fatsoenlijk. Balkenende, getrouwd en vader van een dochter, valt precies binnen het imago dat zijn partij wil uitstralen: keurig, maar niet oubollig. Zijn ronde brilletje en zijn over het voorhoofd vallende haar hebben hem inmiddels de bijnaam 'Harry Potter' opgeleverd.

Balkenende's politieke loopbaan verloopt tot het vertrek van De Hoop Scheffer bijna geruisloos en snel. Aan zijn geringe bekendheid komt abrupt een einde als hij geheel onverwacht in De Hoop Scheffers voetsporen treedt. Slechts zeven maanden voor de verkiezingen en tegen de achtergrond van een onverkwikkelijke kwestie: het vervalste onderzoeksrapport waaruit De Hoop Scheffers ongeschikheid als partijleider zou blijken.

Groeiende gêne
De broederstrijd binnen zijn partij bekijkt Balkenende met groeiende gêne. De bijzonder hoogleraar in het 'christelijk-sociale denken over economie en samenleving' aan de Vrije Universiteit Amsterdam en tot voor kort financieel woordvoerder van zijn fractie, houdt vooral van argumenteren en reageert meestal wat onwennig als er op de man wordt gespeeld.

Het kost hem, nadat De Hoop Scheffer zijn besluit heeft genomen op te stappen, zichtbaar moeite zijn verontwaardiging te verbergen over wat zijn baas is overkomen. Eerder omschrijft hij De Hoop Scheffer als iemand "die niet heeft geschroomd op het goede moment de rug recht te houden en heeft laten zien wat waardigheid in de politiek betekent." Balkenende in Elsevier: "Ik ben opgevoed in een gereformeerde traditie: altijd zoeken naar de fundamenten. De crisis in het CDA mocht niet ten koste gaan van de partij. Daarom heb ik het leiderschap aanvaard. Riskant, maar ik moest het doen."

Balkenende groeit op in Zeeland. Zijn vader was directeur van het familiebedrijf: een
handel in graan en peulvruchten. Zijn moeder was onderwijzeres. Beide ouders zijn in zijn jeugdjaren maatschappelijk actief. Zijn vader als bestuurslid van de NCRV en gereformeerde psychiatrische ziekenhuizen. Zijn moeder in het bestuur van het Rode Kruis. Het gezin discussieert veel over geloof, politiek en samenleving.

Ook voor zijn Kamerlidmaatschap is Balkenende geen onbekende in het CDA. Hij behoort in 1978 tot de eerste golf CDA-leden, twee jaar voor de uiteindelijke oprichting van de partij. Hij is zestien jaar gemeenteraadslid voor het CDA in Amstelveen, waaronder een aantal jaren fractievoorzitter.

Gemeenschapszin
De gereformeerde Balkenende valt vooral op door zijn wetenschappelijke bijdragen aan de christen-democratie. Hij werkt bij het Wetenschappelijk Instituut en publiceert in de Christen-Democratische Verkenningen. Hij is er in die tijd van overtuigd dat er in Nederland twee politieke hoofdstromingen zullen overleven; een liberaal-individualistische rond de huidige VVD en D66 en een meer op de gemeenschapszin gerichte stroming rond het CDA, delen van de PvdA en GroenLinks.

In de Tweede Kamer daagt Balkenende vooral de PvdA steeds tevergeefs weer uit samen met het CDA en GroenLinks voor aanpassing van de Zalmnorm te kiezen. Zijn 'Balkenende-norm' bestaat eruit dat belastingmeevallers niet alleen gebruikt worden voor afbetaling van de staatsschuld, maar ook voor investeringen in gemeenschapsvoorzieningen. Maar Paars zit vast aan de afspraken in het regeerakkoord, Balkenende krijgt geen voet aan de grond.

Balkenende, ook waarnemend voorzitter van de NCRV en bestuurslid van de stichting Christelijke Pers (die onder meer dagblad Trouw uitgeeft), over politiek eerder dit jaar: "De bezieling moet terugkeren in Den Haag. Politiek kan niet zonder passie. Het klimaat is na twee paarse kabinetten rijp voor verandering. Paars is de mislukte uitruil tussen het PvdA-staatsdenken en de VVD-marktwerking. Het is een politiek zonder principes; een sorrycultuur; een merkwaardige mix van gezapige tevredenheid en smeulend onbehagen. De kunst zal zijn om tussen die twee sentimenten een nieuwe route te vinden."