Alhoewel ik al enige tijd politiek Den Haag volg, geloof ik niet in grote complotten. Politici en partijen zijn daar niet te goed voor, maar eerder niet goed genoeg. Een echt complot vraagt veel listigheid en planning vooraf, en dat zie je zelden in Den Haag. De dingen die mis gaan, zijn meestal het gevolg van voor de handliggende omstandigheden als klunzigheid, middelmatigheid, ijdelheid. Daarom geloof ik de theorie ook niet dat het Volkskrant-interview waarover Pim Fortuyn struikelde een zorgvuldig door de PvdA opgezette val zou zijn.

Jan Nagel, de voorzitter van Leefbaar Nederland, probeerde die complottheorie in de uitzending van Buitenhof te bewijzen met een lijstje van vooraanstaande columnisten van de Volkskrant, NRC Handelsblad en Trouw, die maandelijks deelnemen aan politieke brainstormsessies van de PvdA Wiardi Beckman stichting. Je kunt een hele discussie beginnen over de vraag of onafhankelijke journalisten in een partij-forum moeten zitten, hoe wetenschappelijk ook, maar op zichzelf is hun aanwezigheid wel een erg dun bewijs. De enige die listig genoeg is om zo'n complot zelf te bedenken, is waarschijnlijk Jan Nagel zelf. Zoals de waard is vertrouwt hij zijn gasten.

Ik geloof evenmin in de theorie, opgeworpen door PvdA-campagnestrateeg Dick Benschop, dat Leefbaar Nederland zelf de breuk met Fortuyn heeft geënsceneerd om niet alleen stemmen op de rechterflank te trekken, via de nieuwe lijst Fortuyn, maar ook op de linkerflank via het van Fortuyn-smetten geschoonde Leefbaar Nederland, dat terugkeert naar haar oude, meer linkse idealen. Voor iedere campagnestrateeg is het een nachtmerrie om door de vijand in een tangbeweging van links en rechts te pakken te worden genomen, maar hier is de angst toch teveel de vader van de gedachte. Wie, zoals Leefbaar Nederland met Fortuyn aan het hoofd, op 22 zetels staat , al is het maar in de peilingen, begint geen riskante avonturen om eventueel nog meer stemmen te trekken. Die heeft aan die 22 zetels zijn handen meer dan vol.

Geen complotten dus, maar wat is dan wel de oorzaak van de breuk tussen Fortuyn en Leefbaar Nederland? Het karakter van Fortuyn zelf. Vanaf het begin was duidelijk dat Leefbaar Nederland en Fortuyn een ongemakkelijke relatie hadden. Ideeën van Fortuyn als "Nederland is vol" waren omstreden in de partij. Tegen de zin van Fortuyn sprak het Leefbaar Nederland-congres zich in het verkiezingsprogramma uit tegen een quotum voor asielzoekers, laat staan de nullijn die Fortuyn wenst. Fortuyn had daar geen boodschap aan, de achterban moest nog veel van hem leren, was de reactie.

Aanvankelijk hield hij zich aan de afspraak met Nagel dat hij zich koest zou houden, maar Fortuyn is niet geboren om zich door gewone mensen te laten beperken. Stel je voor, hij heeft een missie, de redding van Nederland, en die verdraagt geen halfbakken politieke compromissen. Dus zei Fortuyn in dat Volkskrant-interview gewoon wat hij dacht, en wat Nagel c.s. daarvan zouden vinden, "daar moesten we ons maar niet teveel van aantrekken". Door zijn enorme succes in de pelingen waande Fortuyn zich onaantastbaar, niemand zou hem, de grote lijsttrekker durven laten vallen, maar voor het bestuur ging hij gewoon te ver. Ze werden er persoonlijk op aangesproken, en ze wilden er niets mee te maken hebben. Daarbij zou Fortuyn ook hun eigen positie kunnen schaden. Nagel doet mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in Hilversum en zag daar weinig heil in een rechtse campagne.

Bij het aantreden van Fortuyn had Nagel het al voorspeld: Pim is een stervoetballer, hij geeft veel problemen, maar hij kan ook scoren. Nou, Pim scoorde fantastisch, je kunt niet anders zeggen, maar verblind door zijn succes schoot hij uiteindelijk in eigen doel. Daar houden clubs niet van, en dus werd hij uit het elftal gezet. De lijst Fortuyn, of hoe de nieuwe club ook mag gaan heten, moet nu op eigen kracht door. Dat zal niet eenvoudig zijn, maar Fortuyn behoudt zijn grote kracht: hij speelt aantrekkelijk aanvallend voetbal. Daar zijn die andere clubs in Den Haag nog niet van af. Want de kijker, de kiezer, hoeft de ideeën van Pim niet te delen, maar raakt wel uitgekeken op clubs die de bal alleen maar rond spelen.