'Je bent ongrijpbaar' zeiden we tegen hem

Door Felix Rottenberg, oud-PvdA-politicus

Toen Pim Fortuyn zich kandideerde, werd smalend op hem gereageerd. Zes zeteltjes kenden de politieke insiders hem maximaal toe. Na een maand begon zijn zegetocht. Fortuyn maakte vooral indruk op kiezers die al jaren niet meer stemden, op mannen en vrouwen die eindelijk hun chagrijn verstaanbaar en ludiek verwoord hoorden.

Fortuyn experimenteerde met zijn stijl en standpunten. Hij was extreem openhartig over zijn privé-leven en beschreef dat soms in opvallend platte beelden, maar hij kon zich ook heel kwetsbaar opstellen. Daardoor raakten honderdduizenden mensen verslaafd aan zijn televisieoptredens. Je zag interviewers spartelen en onzeker worden: Fortuyn ontregelde vrijwel iedereen. Zelfs Wim Kok stak vlak voor de gemeentraadsverkiezingen zijn afkeer niet onder stoelen of banken en symboliseerde zo het onvermogen van de gearriveerde politici, die niet in staat waren het succes van Fortuyn te verklaren.

Intuïtie voorspelde me eind september dat Fortuyn heel ver kon komen. Alleen vermoedde ik dat hij op een zeker moment zou struikelen over een te vergaande uitspraak over migranten. Maar tegen Kerstmis werd duidelijk dat Fortuyn zich veel kon permitteren, meer dan wie dan ook.

Zijn vijanden bij de PvdA geloofden nog steeds niet dat Fortuyn een electorale revolte kon veroorzaken. Ze bleven hem negeren. Fortuyn voelde dat hij de PvdA een geweldige nederlaag kon bezorgen. Hij haatte ze. Joop den Uyl had hem midden jaren tachtig in de populaire koffiekamer van Binnenhof 5 in een kort gesprek te verstaan gegeven dat hij niet geschikt was als politicus. Hij vond hem onstabiel. Het moet voor Fortuyn een verschrikkelijk oordeel zijn geweest, want hij was een liefhebber van politiek en een echte liefhebber wil vroeg of laat een actieve rol spelen, niet blijven toekijken.

Pas na vier jaar brak Fortuyn met de PvdA. Later was er sprake van dat hij columnist zou worden van De Telegraaf. Maar Kees Lunshof, het politieke gezicht van de grootste krant van Nederland, vond Fortuyn te ordinair. Elsevier hoorde van de afwijzing en bood Fortuyn een plek in zijn kolommen aan. Jaren las ik hem in de kiosk. Hij was goed geïnformeerd, provocerend en malicieus.

Half februari interviewde ik Fortuyn in Slot Rottenberg op Nederland 3. Ik was al dagen van tevoren nerveus, omdat ik wist dat hij in ijzersterke conditie verkeerde. Ik wilde een gewoon gesprek voeren, niet alleen omdat ik vond dat hij recht had op een hoffelijke bejegening, maar ook omdat ik hem zo écht aan het praten hoopte te krijgen.

Hij wist niet dat Eric Nordholt mijn wijze sparringpartner was geweest bij de voorbereiding. Ik vertelde hem dat na afloop, toen we met de redactie lang met hem bleven napraten over de toestand in Nederland en zijn strategie. ''Slimme schoft,'' galmde hij.

Fortuyn was die avond afwisselend open, grillig, opportunistisch, glashelder, fascinerend en warrig. Dat laatste viel op toen ik hem doorvroeg over zijn denkbeelden over de WAO. Toen hij vorige week vrijdag de schminkkamer kwam binnenlopen bij de studio van AT 5, waar wij hem zouden interviewen in Duivels, begon hij er meteen over. ''Je had me te pakken, dat is niet gemakkelijk geweest voor me.'' Dat was ronduit sportief.

Hij was die vrijdag opgewonden, emotioneel, vanwege zijn ruzie met tv-journalisten na zijn uitspraken over een generaal pardon voor 'correcte' illegalen. We kalmeerden hem door te zeggen dat hij niets te vrezen had en als een Engelsman zijn vijanden tegemoet moest treden. ''Je bent ongrijpbaar,'' zeiden we tegen hem. En uiteindelijk beaamde hij dat.

Daarom schreef ik zaterdag in deze krant dat niemand hem in zijn hart kon raken. Dat is dus wel gebeurd. Vreselijk. ''U maakt chaos,'' zeiden we aan het eind van de uitzending tegen Fortuyn. ''Wat ik zeg,'' luidde zijn antwoord, ''is dat verandering betekent dat niet alles even ordelijk kan verlopen als het nu is. Want nu heerst er de rust van het kerkhof.''

Deze column is ook verschenen in het Parool, op 7 mei 2002