Ik zie telkenmale het beeld van Ceaucescu voor me

Door Rob van Gijzel, oud-kamerlid voor de PvdA

Nog geen vier jaar geleden begon het tweede paarse kabinet, na een eclatante verkiezingsoverwinning voor PvdA en VVD, aan een voortzetting van de tot dan toe politiek zo succesvolle combinatie. Succesvol omdat de klamme, elke vernieuwing verstikkende, deken, die na tachtig jaar CDA-politiek over de samenleving lag, werd afgeschud. Eindelijk ontstonden mogelijkheden voor nieuwe regels en wetten in het immateriële vlak. De euthanasie- en homowetgeving. Meer mogelijkheden voor samenwerkende partners door verruiming van de winkelsluitingswet en verbetering en uitbreiding van de kinderopvang. Succesvol was de financiële sanering van de overheidsbestedingen en de uitwerking van het hoofdthema "werk, werk, werk."

Door mensen aan het werk te helpen, konden zij zichzelf niet alleen individueel ontplooien maar nam ook het beslag op de sociale zekerheid af. Dit alles onder het uitdrukkelijk verzoek tot loonmatiging. Die vervolgens gecompenseerd zou worden door lastenverlichting, met andere woorden minder belasting. Met minder belastingsopbrengsten was er ook minder ruimte voor het op peil houden van allerlei voorzieningen in bijvoorbeeld het onderwijs en in de zorg.

Initiatief-arm kabinet
De negatieve effecten van meer markt en minder regels waren vier jaar geleden reeds zichtbaar. De tegenstelling tussen PvdA, goede en toegankelijke collectieve voorzieningen, en de VVD, op basis van eigen inkomen koopt men zelf private voorzieningen in, bleef echter politiek onzichtbaar en lange tijd onbespreekbaar. Het zou de coalitie te veel onder druk zetten. Paars 2 kreeg geen thema, het werd een initiatief-arm kabinet.

Eigenlijk is het kabinet na haar kortstondige en vroege val, voorjaar 1999, nooit meer echt opgestaan. Bij gebrek aan overeenstemming tussen PvdA en VVD en bij de afwezigheid van een krachtige oppositie, verschoof het belangrijkste doel van paars van vernieuwing naar verstarring. Van inhoud naar macht. Zaken mochten niet meer gezegd omdat dat de ene keer de coalitie en de andere keer een afzonderlijk minister of het gehele kabinet in gevaar kon brengen. Mocht het desondanks toch fout gaan dan was het maken van een excuus ruim voldoende om het politieke vertrouwen weer voor enige tijd te continueren.

Achter gesloten deuren
Het behoud van de macht binnen en tussen fracties werd het centrale motief. Persoonlijke ambities leken bovengeschikt aan de opdracht van de kiezer. De politiek kwam tot stand achter gesloten deuren. Openlijke verantwoording daarvoor bleef steeds meer achterwege. Althans, zo werd veelal buiten het Binnenhof tegen het politieke proces aangekeken en dat zijn in een aantal gevallen terechte waarnemingen.

Binnen de Haagse muren voelden de politici zich veilig. Men absorbeerde de warmte van de onderlinge bevestiging over hoe goed men het deed. Waarbij men vooral oog had voor de ronkende economie en het teruglopend financieringstekort. De VVD en de PvdA zouden strijden om wie de grootste zou worden en een ding was zeker. ze zouden beiden tenminste veertig zetels binnenhalen. Geen grote politieke onrust. Men was tevreden over het kabinet en over zichzelf.

Ceaucescu's wuivende hand
In de afgelopen dagen zie ik telkenmale het beeld van Ceaucescu voor me, in de laatste dagen van zijn regime.. Hij staat op een balkon, hoog boven het samengestroomde volk. Klaar om het applaus in ontvangst te nemen voor zijn zegenrijke werk, net zoals al die dagen in al die jaren ervoor. In plaats van applaus krijgt hij gejoel. Ceaucescu's wuivende hand valt stil, z'n gezicht vertrekt.... Hij staat in de verkeerde film. De werkelijkheid van dat moment wil maar heel langzaam doordringen.

In vrijwel alle opzichten gaat een verdere vergelijking tussen Ceaucescu en de Nederlandse situatie mis. Maar op het punt van de twee totaal langs elkaar levende werelden zit veel herkenning. Dat maakt de verwarring van dit moment ook zo groot . Niet alleen omdat veel kiezers niet weten waar ze hun steun aan kunnen en willen geven maar ook omdat de leiders van de traditionele partijen zelf ook in opperste verwarring zijn. In een laatste wanhoopsoffensief om nog kiezers aan zich te binden wordt er geroepen: "We zullen in de toekomst beter luisteren naar de burgers." Wie dat zegt heeft de boodschap tot nu toe gemist. Men wil daden zien en een andere bestuurlijke cultuur.