Ad Melkert: ijver en intellect


Er wordt veel over hem gezegd: hij zou een staatsman zijn, met oog voor brede verbanden. En: linkse heilige huisjes behoren als het aan hem ligt tot het verleden: Adrianus Petrus Wilhelmus (Ad) Melkert (46), de nieuwe politieke leider van de PvdA na Wim Kok. Door zijn voorganger al aangeprezen als een uitstekende, voortreffelijke kandidaat, die over intellectuele diepgang beschikt, de afgelopen jaren 'enorm' in zijn rol is gegroeid en mensen om zich heen weet te verzamelen.

De beroepspoliticus Melkert - getrouwd en vader van twee dochters - staat bekend om zijn ijver en intellect, de eigenschappen die hem hebben gebracht tot waar hij nu is. Over zijn ambities is altijd veel geschreven, maar van hemzelf zul je er niets over horen. Melkert is er de persoon niet naar uitgebreid over zijn ambities te spreken. "Je bent kwetsbaar als je je ambities specificeert", is zijn mening.

Kapperszoon Ad Melkert wordt in 1956 in Gouda geboren. Tot 1974 zit hij op het Openbaar Coornhert Gymnasium in Gouda. Na het halen van zijn diploma, gaat de polderjongen naar Amsterdam. Hij behaalt het doctoraal examen politicologie in 1981. Zijn loopbaan begint als algemeen secretaris van het Jeugdforum van de Europese Gemeenschappen in Brussel. Daarna is hij onder meer coördinator en directeur interne zaken van de NOVIB.

Als Kamerlid, sinds 1986, maakt hij deel uit van de vaste Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken, Europese Zaken en Financiën. In augustus 1994 wordt Melkert minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet-Kok I. Vanaf mei 1998 is Melkert opnieuw lid van de Tweede Kamer. Op 13 juli kiest de PvdA-fractie hem tot fractievoorzitter.

Melkertbanen
Als minister van Sociale Zaken staat Melkert aan de wieg van wat later zal uitgroeien tot zijn belangrijkste erfenis. In die tijd is bijna negen procent van de beroepsbevolking werkloos. Werkloosheid die zich vooral concentreert bij kwetsbare, doorgaans laag opgeleide groepen. Melkert roept gesubsidieerde banen in het leven die meteen naar hem worden vernoemd en haalt daarmee de 'beroepswerklozen' uit hun isolement .

Politiek komt Melkert voor het eerst onder vuur te liggen in de ESF-affaire. De Europese Commissie vordert ruim 440 miljoen gulden terug over de periode 1994-1996, toen Melkert minister van Sociale Zaken was. Brusselse werkgelegenheidssubsidies zouden onrechtmatig zijn gebruikt om bezuinigingen van de overheid op de Arbeidsvoorziening te dekken. Na onderzoek blijkt dat er van kwade trouw of fraude geen sprake is geweest en Melkert - dan nog PvdA-kroonprins - overleeft de affaire zonder schade.

Het vertrek van PvdA-kamerlid Rob van Gijzel in november vorig jaar, is voor de rol van Melkert een harde klap. Van Gijzel stapt uit de Tweede Kamer omdat hij onvoldoende vertrouwen zou genieten van zijn fractievoorzitter. Melkert had hem in de Bouwfraude-zaak, toen die politiek steeds gevoeliger werd, het woordvoerderschap afgenomen. Van Gijzel kan dat niet verkroppen. Maar volgens sommige fractieleden zou het vertrek van Van Gijzel meer te maken hebben gehad met diens positie op de kandidatenlijst. Van Gijzel was zeer ontevreden over zijn 43e plaats en beschuldigde Melkert ervan hierin de hand te hebben gehad. Melkert ontkende.

Haagse volzinnen
Dat de ambitiegraad van Melkert altijd hoog genoeg is geweest voor de 'Grote Stap' voorwaarts is algemeen bekend. Al in 1991 wordt over hem gezegd dat hij over alle eigenschappen beschikt om een hele grote te worden: 'Melkert is een stuk intelligenter dan het gemiddelde fractielid, enorm ambitieus, hij werkt als een paard, formuleert voorbeeldige Haagse volzinnen, heeft altijd een goed antwoord over welk onderwerp dan ook, een goed gevoel voor de camera's en bovenal een scherp oog voor het belang van de BV Melkert vooruit', aldus de Groene Amsterdammer in 1999.

Zijn partijgenoten zijn ervan overtuigd dat hij een heel andere leider zal zijn. Gedurfder, uitdagender en bevlogener. Lichtvoetiger zelfs. Hij zal risico's nemen, onderuit gaan en spraakmakend zijn, denken zij. "Melkert zoekt altijd grenzen op. Hij stopt nooit", zegt het Kamerlid Duivesteijn in december. "Hij is een politicus in optima forma. Hij wil mensen een referentiekader bieden, laten zien wat goed en slecht is. Die functie is de politiek de laatste jaren verloren geraakt."

Diepvrieskip
Maar er zijn ook minpunten. Melkerts mediaperformance is bijvoorbeeld niet echt fantastisch. Ondanks zijn, volgens velen, groot vermogen tot zelfspot, humor en understatement, komt vooral Melkert's aangeboren sarcasme naar voren zodra de camera's beginnen te zoemen. 'Hij heeft de charismatische gaven van een diepvrieskip zodra er elektronische media in het spel zijn, hetgeen tragisch mag heten voor een man wiens jongensdroom het was om journalist te worden', schrijft René Zwaap twee jaar geleden.

Melkert zal de komende verkiezingen vooral de nadruk leggen op de sociale infrastructuur. "Hij pikt het niet dat schoolpleinen vijf bij vijf meter zijn. Hij pikt het niet dat jongeren stenen gooien naar joodse vrouwen die uit de synagoge komen. Hij krijgt het moeilijker dan Kok het ooit heeft gehad, maar dat komt ook omdat hij zijn doelen hoger stelt. Hij is een resultaatroofdier dat geen compromissen sluit. Hij neemt risico's, hij zet hoog in, is heel doelgericht en kan dus ook diep vallen", aldus Rob Oudkerk in de Volkskrant eind vorig jaar.

De lijsttrekker maakte tijdens de leiderswisseling op het partijcongres wel duidelijk dat hij in de lijn van zijn voorgangers verder wil gaan. Dat betekent, zei hij, dat er eerst voor een sterke economie en gezonde financiële discipline moet worden gezorgd. En dan moet er gelijke toegang tot zorg, onderwijs en veiligheid zijn. Melkert wil dat de PvdA voorop gaat lopen om gemeenschapswaarden hoog te houden. De individualisering is doorgeschoten, we kennen onze buren niet meer, constateerde hij. "Onze samenleving is niet hecht genoeg, te veel mensen staan er uiteindelijk alleen voor.''

Of Melkert aantrekkingskracht zal hebben op de kiezer moet nog blijken. Of hij in mei wint of verliest zal niet alleen afhangen van zijn eigen kwaliteiten. Wim Kok mag dan het leiderschap van de PvdA hebben opgegeven, Melkert is voor zijn succes nog zeer aangewezen op de electorale uitstraling van de zittende premier.