De VVD in veranderende tijden

Door Margriet Brandsma - NOS Journaal

Voor de VVD lijkt het tij gekeerd. Nog maar een paar maanden geleden hadden de liberalen zicht op de hoofdprijs: het Torentje als beloning voor het feit dat de VVD de grootste partij van Nederland zou zijn geworden. Vier jaar geleden droomden optimisten binnen de VVD ook al van die status, maar de voorspelde nek-aan-nek race tussen Bolkestein en Kok bleef uit. Tot voor kort voorspelden opiniepeilingen dat Melkert en Dijkstal zo’n tweestrijd wel zouden aangaan. Diezelfde peilingen beweren nu dat de VVD in een vrije val terecht is gekomen.

Dalende trend
Het zijn dan ook geen gemakkelijke tijden voor die VVD. Om te beginnen omdat de peilingen slechts eenduidig zijn als het gaat om een dalende trend. Maar bij het ene onderzoeksbureau is die vooralsnog veel sterker dan bij het andere. Prominente liberalen willen er bovendien niet aan dat het voorspelde verlies enkel en alleen het gevolg is van de opmars van Leefbaar Nederland: ze worden niet moe erop te wijzen dat Fortuyn ook papieren zetels wegsnoept bij andere (regerings)partijen. Dan is er de voortdurende negatieve publiciteit rondom VVD-minister Korthals, die ook nog eens het ministerie beheert dat de liberalen zeer na aan het hart ligt: dat van Justitie. En tenslotte is het VVD-kamp verdeeld over de te volgen strategie de komende maanden. De achterban, zo was op het verkiezingscongres van eind januari goed te merken, wil in woord en daad stevige taal horen van de top. Maar partijleider Dijkstal is er de man niet naar om Fortuyn met gelijke munt te betalen in de vorm van gepeperde one-liners. Hij wil, zo hield hij zijn achterban voor, een inhoudelijke strijd aangaan met Leefbaar Nederland maar nadrukkelijk ook met alle andere partijen die dingen naar zetels in de Tweede Kamer.

Natuurlijk is die houding van Dijkstal zeer te prijzen maar het is ernstig de vraag of hij er succes mee boekt. Het dolende electoraat lijkt nu eenmaal meer op te hebben met de zogenaamde duidelijkheid van Fortuyn dan met de beschaafdheid van Dijkstal. De VVD heeft overigens wel een man in huis die het (modder)gevecht met Fortuyn met glans zou kunnen doorstaan maar het is een risico om Gerrit Zalm ook daarvoor in te zetten. Het zou ten koste kunnen gaan van zijn glanzende reputatie als minister van Financiën.

Zeven magere jaren
Zijn de zeven magere jaren dan nu daadwerkelijk aangebroken voor de VVD? ’t Is misschien nog te vroeg om die conclusie te trekken maar feit is dat het voor liberalen als een overwinning zal voelen als op 15 mei het verkiezingsresultaat van vier jaar geleden ge-evenaard wordt of beperkt blijft tot een klein verlies. Gezien de stand van zaken bij de PvdA zou een klein verlies zelfs nog kunnen betekenen dat de VVD alsnog de grootste partij wordt: een ‘overwinningsnederlaag’ in de beste traditie van die PvdA zelf.
Dat is één strohalm. De tweede is dat er nog heel veel Nederlanders zijn die niet weten waar ze op zullen stemmen half mei. Dertig procent van het electoraat geeft te kennen nog geen politieke keus gemaakt te hebben – dat betekent dat er vijftig Kamerzetels ‘zwevend’ zijn. De voorspellende waarde van de huidige opiniepeilingen is dus relatief.

Rijst de vraag hoe belangrijk het voor de VVD is om een keer de grootste te worden. Daar wordt verschillend over gedacht in liberale kring. In een situatie waarin VVD en PvdA veruit de twee grootste partijen blijven, zou niet iedereen binnen de VVD er rouwig om zijn als de PvdA een paar zetels meer haalt. Want de PvdA, zo is algemeen bekend, heeft er weinig trek in om met de VVD verder te regeren als niet de PvdA zelf- maar de VVD de grootste partij is.
Maar zo simpel ligt het allemaal niet meer. De loop van de formatie in ’98 was makkelijk te voorspellen, na 15 mei 2002 is werkelijk alles mogelijk. Als Leefbaar Nederland groter wordt dan GroenLinks en D66 bijvoorbeeld, dan zijn Fortuyn en de zijnen in een formatie niet zomaar te negeren. De zomervakantie schiet er zo goed als zeker bij in, in politiek Den Haag.

Eensgezind
Voor de VVD staat er al met al veel op het spel de komende maanden. De top van de partij zal ongetwijfeld eensgezind en zo mogelijk vrolijk campagne voeren. Dijkstal voorop, Jorritsma, Zalm, Terpstra, De Grave en Hermans in z’n kielzog. Die rijkdom aan bekende gezichten koestert de VVD. ‘t Zijn politici met veel ervaring die, afgezien van Zalm, ook de roerige jaren tachtig in de partij van binnenuit hebben meegemaakt. Toen leidde een machtsstrijd met achtereenvolgens Nijpels en Voorhoeve als belangrijkste slachtoffers, naar de oppositie. ’t Is nu eenmaal een eigenschap van de VVD om (hoewel het CDA er de laatste jaren blijk van geeft op dit gebied veel geleerd te hebben) in tijden van tegenslag personen voor die tegenslag verantwoordelijk te stellen. Waar de PvdA Kok ook als partijleider handhaafde toen het slecht ging, was zo’n houding aan de VVD in het verleden niet besteed.

De VVD onder Bolkestein en Dijkstal is onmiskenbaar een stabielere partij dan die onder Nijpels en Voorhoeve. Maar of de eenheid stand houdt als gebeurt wat de peilingen nu voorspellen, lijkt zeer twijfelachtig. In dat geval heeft Hans Dijkstal veel te vrezen van zijn prominente partijgenoten. ‘t Wordt misschien wel de grootste krachtproef voor de liberalen om de gemoederen rustig te houden als nu opnieuw niet gebeurt wat de VVD zo graag wil: een partijgenoot in het Torentje.