Interim-partijvoorzitter Bert de Vries zei het in zijn toespraak tot de partijraad van november vorig jaar treffend: "Er is iets mis met de omgangsvormen binnen onze partij." Het CDA had toen net de jongste crisis achter de rug. Beoogd lijsttrekker Jaap de Hoop Scheffer had na een week vol intriges het veld moeten ruimen. Zijn opponent in het conflict, partijvoorzitter Marnix van Rij, was ook van het toneel verdwenen. De Vries keek terug op een ouderwetse CDA-rel: onverwacht, hevig en met als uitkomst louter verliezers.

De vraag is of er met de omgangsvormen binnen het CDA méér mis is dan met die binnen andere partijen. Bij geen van de partijen staan ze op een erg hoog niveau. PvdA-kamerlid Rob van Gijzel voelde zich belazerd door Ad Melkert, toen hij onlangs de fractie de rug toekeerde. En Mohammed Rabbae van Groenlinks vindt Paul Rosenmoller een verrader, nu hij geen plaats heeft gekregen op de kandidatenlijst.

Elke politieke partij is in feite een slangenkuil. Dat heeft te maken met het wezen van de politiek. Opportunisme is van cruciaal belang om te overleven in het politieke bedrijf. Je moet bereid zijn dingen te doen die direct ten koste gaan van je collega's. Met name op het Binnenhof gelden de wetten van de jungle: survival of the fittest.

Barmhartigheid
Uniek is de situatie binnen het CDA dus niet. Maar misschien speelt het verwachtingspatroon een rol, waardoor het lijkt alsof het gekonkel in het CDA groter is dan in andere politieke partijen. Omdat je van een partij die de "c" van "christelijk" in de naam voert iets meer onderlinge barmhartigheid zou verwachten. De manier waarop fractievoorzitter Enneüs Heerma in 1997 werd weggepest, had weinig te maken met respect en naastenliefde. Er werd geen middel geschuwd: roddelen, lekken naar de pers, stemmingmaken. "Ratten", noemde Heerma de fractiegenoten die anoniem kritiek op hem leverden. Maandenlang werd er effectief aan zijn stoelpoten gezaagd, tot hij er doorheen zakte.

"Een sluipmoord op Heerma", vatte oud-gediende Willem Aantjes het hele proces adequaat samen.
Misschien is dat wel één van de specifieke kenmerken van de affaires binnen het CDA: de processen voltrekken zich lange tijd onzichtbaar onder de oppervlakte, waarna ze als een verwoestende eruptie tot ontknoping komen. Zo boterde het in 1994 al lange tijd niet tussen partijleider Ruud Lubbers en zijn kroonprins Elco Brinkman. Toch kwam de aankondiging van Lubbers dat hij níet op lijsttrekker Brinkman zou gaan stemmen als een volkomen onverwachte klap in het gezicht van de nieuwe man. Tot zo'n openbare motie van wantrouwen in het zicht van de verkiezingen had hij Lubbers nooit in staat geacht. Hij wist niet dat Lubbers al lange tijd achter zijn rug om bezig was om hem te laten struikelen.

Ook het meest recente drama kwam als donderslag bij heldere hemel. Terwijl alle ogen waren gericht op de leiderschapswisseling van de Partij van de Arbeid (Kok-Melkert), stonden opeens de kemphanen Van Rij en De Hoop Scheffer tegenover elkaar. Het was alle buitenstaanders ontgaan dat er al maandenlang iets smeulde in de partij.

Leiderschap
Een andere eigenschap van de interne CDA-perikelen is dat ze zich vaak afspelen rond het leiderschap. Achtereenvolgens zagen in de afgelopen jaren partijvoorzitter Van Velzen, fractieleider Elco Brinkman, diens opvolgers Heerma en De Hoop Scheffer en voorzitter Van Rij zich gedwongen om af te treden.

Als we aannemen dat dit soort binnenshuis gerotzooi bij het CDA erger is dan bij andere partijen, dan liggen twee verklaringen voor de hand. De eerste is dat er meer dan bij andere partijen scherpe scheidslijnen lopen door het CDA en zijn vertegenwoordigers. Die zijn niet alleen regionaal bepaald, maar ook nog steeds door de kerkelijke achtergrond van de verschillende subculturen binnen het CDA. De ene katholiek uit het zuiden kan nou eenmaal beter door één deur met die andere katholiek uit het zuiden dan met de protestant van boven de rivieren. Het is voor veel CDA'ers nog steeds moeilijk te verteren dat iemand uit een andere subgroep een toonaangevende positie ambieert of bekleedt, al zal iedereen dat op verontwaardigde toon ontkennen. En de ervaring leert dat er altijd wel CDA'ers te vinden zijn die er niet voor terugdeinzen om elkaar te bestrijden met bedenkelijke middelen. Nog vers in het geheugen ligt het voorbeeld dat vanuit het partijbureau vervalste onderzoeksresultaten over het imago van Jaap de Hoop Scheffer aan 2Vandaag werden gestuurd, in het heetst van de jongste machtstrijd.

Een andere verklaring voor de veelvuldige binnenbranden bij het CDA is dat de partij jarenlang een sterk en onaantastbaar leiderschap kende. Totdat Lubbers er in 1994 mee ophield. De partij had nooit geleerd om goed om te gaan met leiderschapskwesties. Of, om terug te keren bij de toespraak van interim-voorzitter Bert de Vries: het CDA is op dit punt in 21 jaar tijd nooit echt volwassen geworden.

De kiezer
De vraag is hoe erg de kiezer het vindt. We gaan er altijd van uit dat het electoraat graag stabiliteit ziet en een broertje dood heeft aan interne ruzies. Het is ongetwijfeld één van de redenen voor het enorme verlies (20 van de 54 zetels) dat het CDA bij de verkiezingen van 1994 te verwerken kreeg. Al speelden er toen ook andere factoren.

In 1998 incasseerde het CDA niet de gebruikelijke zetelwinst na vier jaar oppositie voeren en ook dat zou deels te wijten kunnen zijn aan al het interne gerommel. Des te opmerkelijker is het dat de partij nu, vlak na het debâcle rond het aftreden van beoogd lijsttrekker De Hoop Scheffer, goed presteert in de peilingen. Jan Peter Balkenende wekt de indruk dat hij zich terdege bewust is van de kwetsbare positie die je als CDA-leider na het tijdperk Lubbers hebt. Het gaat tot nu toe goed, maar hij weet bij wijze van spreken pas met 100 procent zekerheid dat zijn lijsttrekkerschap niet van binnenuit wordt getorpedeerd op 15 mei om negen uur 's avond, als de stembussen zijn gesloten.

Het klinkt misschien onrealistisch om te denken dat Balkenende in de periode tot de verkiezingen nog moet waken voor dolkstoten in de rug van partijgenoten. Maar ja, het blijft het CDA. Wie in de zomer van 2001 had voorspeld dat Jaap de Hoop Scheffer nog vóór de verkiezingen zou worden onttroond, was voor gek verklaard. Nee, Balkenende moet op z'n hoede zijn. Je weet bij het CDA immers maar nooit...